Bóng chuyền Việt Nam và khoảng trống dữ liệu: vết nứt không ai đo

Bóng chuyền Việt Nam và khoảng trống dữ liệu: vết nứt không ai đo

Set thứ năm khép lại ở điểm 15-13. Khán đài đứng dậy, tiếng trống vang thêm ba nhịp rồi tắt hẳn, trọng tài ký biên bản, hai đội đi chào nhau ở vạch giữa sân. Tôi ngồi lại một mình trên hàng ghế thứ bảy, mở cuốn sổ, và đến lúc ban tổ chức tắt bớt một dãy đèn, tôi đếm được đúng bốn nhóm số: tỉ số các set, số điểm ghi được của hai tay đập chủ lực, số pha chắn ăn điểm, và tổng số lỗi phát bóng của mỗi bên.

Bốn nhóm số cho một set kéo dài hai mươi hai phút, trong đó bóng qua lưới không dưới bốn mươi lần. Nghĩa là chưa tới một phần mười những gì thực sự xảy ra trên sân đêm đó được giữ lại dưới bất kỳ dạng thức nào có thể kiểm chứng. Phần còn lại trôi vào ký ức khán giả, và ở đó nó sẽ sớm được gọi bằng những cái tên khác: bản lĩnh, tinh thần, may mắn, hay đơn giản là "hôm nay đen".

Ở một giải bóng chuyền chuyên nghiệp vận hành theo chuẩn đo lường, một set năm như vậy để lại sau nó sáu mươi đến tám mươi dòng dữ liệu. Vị trí đỡ bước một của gần như từng pha bóng. Tỉ lệ đỡ hoàn hảo phân theo từng tay đập. Phân bố điểm theo ba vùng lưới. Số lần tay chắn chỉ chạm được bóng mà không ăn điểm. Nhịp độ trung bình của mỗi rally. Đêm đó tôi có bốn nhóm số và một cảm giác rất rõ rằng đội thắng đã thắng bằng một thứ cụ thể nào đó mà tôi không thể chỉ ra tên.

Bối cảnh

Trong hơn một thập niên, bóng chuyền Việt Nam đã xây được thứ mà nhiều môn thể thao nội địa còn thiếu: một hệ thống giải đấu chạy đều. Giải vô địch quốc gia nam và nữ diễn ra hằng năm dưới sự điều hành của Liên đoàn Bóng chuyền Việt Nam, với những đội bóng có truyền thống như Sanest Khánh Hòa, Tràng An Ninh Bình, Thể Công ở phía nam và VTV Bình Điền Long An, Binh chủng Thông tin, Geleximco Thái Bình ở phía nữ. Bên dưới tầng đó là hệ thống giải trẻ, cúp quốc gia và các giải trẻ khu vực, tạo thành một tháp thi đấu tương đối đầy đủ.

Ở tầng đội tuyển, bóng chuyền nữ Việt Nam đã tự định vị là nhóm dẫn đầu Đông Nam Á trong nhiều kỳ SEA Games gần đây, thường xuyên vào bán kết hoặc chung kết và góp mặt ổn định ở các giải châu Á. Thái Lan vẫn là chuẩn mực của khu vực nhờ một hệ thống giải chuyên nghiệp lâu năm, trong khi Nhật Bản và Hàn Quốc là hai nền bóng chuyền có giải quốc nội vận hành theo chuẩn công nghiệp, với dữ liệu trận đấu được công bố như một phần mặc định của sản phẩm thi đấu.

Khoảng cách giữa Việt Nam và các nền bóng chuyền đó không nằm ở chiều cao, cũng không nằm ở số buổi tập. Nó nằm ở một tầng vô hình: khả năng ghi lại và công bố điều đã xảy ra trên sân. Người hâm mộ trong nước có thể xem gần như toàn bộ giải quốc gia qua truyền hình và các nền tảng trực tuyến. Nhưng sau khi trận đấu kết thúc, thứ còn lại trên internet một cách đáng tin cậy thường chỉ là tỉ số.

Đây là điểm khởi đầu cho mọi phân tích nghiêm túc, và cũng là điểm mà công việc của tôi thường xuyên dừng lại. Không phải vì không có gì để phân tích, mà vì nguyên liệu thô không tồn tại ở dạng có thể kiểm chứng.

Ba tầng của sự thiếu hụt

Thiếu hụt dữ liệu trong bóng chuyền Việt Nam không nằm ở một tầng duy nhất. Nó có ba tầng, và mỗi tầng đòi một cách xử lý khác nhau. Tầng thứ nhất là dữ liệu không tồn tại: không ai ghi lại. Tầng thứ hai là dữ liệu tồn tại nhưng không được công bố: ban huấn luyện có sổ tay, có video, có ghi chú riêng, nhưng những thứ đó nằm trong phòng họp và không bao giờ ra ngoài. Tầng thứ ba là dữ liệu được công bố nhưng không chuẩn hóa: cùng một khái niệm "đỡ bước một tốt" nhưng mỗi người ghi một kiểu, nên không thể so sánh giữa hai trận, chứ chưa nói giữa hai đội.

Ba tầng này cộng lại tạo ra một hệ quả duy nhất: bóng chuyền Việt Nam có rất nhiều ý kiến và rất ít bằng chứng. Mọi cuộc tranh luận về nhân sự, về chiến thuật, về ai xứng đáng lên đội tuyển, đều kết thúc bằng việc ai nói to hơn hoặc ai có uy tín lớn hơn, chứ không bằng việc ai đúng hơn.

Điểm số là chỉ số phụ thuộc

Điểm số trong bóng chuyền là một chỉ số phụ thuộc, và đây là điều dễ bị bỏ qua nhất khi người ta đánh giá một tay đập. Một chủ công chỉ có thể ghi điểm nếu hệ thống đỡ bước một của đội cho phép chuyền hai chạy được bài tấn công giữa. Nếu tuyến đỡ đưa bóng ra khỏi vị trí lý tưởng, chuyền hai buộc phải đẩy bóng ra biên, và tay đập khi đó đối mặt với hai hoặc ba tay chắn thay vì một. Cùng một vận động viên, cùng một thể trạng, nhưng hiệu suất có thể chênh nhau tới hai mươi điểm phần trăm chỉ vì chất lượng đường đỡ của người khác.

Đó là lý do câu tôi vẫn nói với những người làm báo thể thao trẻ là: Người ta nhìn vào pha ghi điểm, tôi nhìn vào khoảng không trước pha ghi điểm. Khoảng không đó là chất lượng đường chuyền thứ nhất, là vị trí của chuyền hai, là số tay chắn mà tay đập phải đối mặt. Không ai ghi lại khoảng không đó ở đây, nên toàn bộ câu chuyện về một tay đập ghi hai mươi điểm trong trận chỉ còn lại một nửa sự thật.

Sáu chỉ số tối thiểu

Chỉ số đầu tiên tôi muốn nhìn thấy là tỉ lệ đỡ bước một hoàn hảo. Trong thang ghi chép chuẩn, đường đỡ được chia theo chất lượng: loại đưa bóng tới đúng vị trí để chuyền hai chạy được toàn bộ menu tấn công, loại đủ tốt để chạy được bài biên, loại buộc phải đẩy bóng ra ngoài, và loại lỗi. Tỉ lệ giữa nhóm đầu và tổng số lần đỡ là con số mô tả chính xác nhất sức mạnh của một hệ thống phòng ngự.

Chỉ số thứ hai là hiệu suất đập, tính bằng điểm ghi được trừ đi số lần bị chắn và số lần đập ra ngoài, chia cho tổng số lần đập. Đây là con số loại bỏ phần lớn ảo giác mà điểm số tuyệt đối tạo ra, bởi vì một tay đập đánh hai mươi lần để ghi mười điểm rồi mất bảy điểm vì lỗi thì đóng góp thực tế chỉ hơn một tay đập ghi sáu điểm trong mười lần lên bóng.

Chỉ số thứ ba là số pha chắn ăn điểm trên mỗi set. Chỉ số thứ tư là tỉ lệ ace trên lỗi phát bóng, và nó quan trọng hơn số ace tuyệt đối, bởi vì một tay phát mạnh nhưng lỗi nhiều sẽ trả lại cho đối thủ nhiều điểm hơn số điểm giành được. Chỉ số thứ năm là tỉ lệ ghi điểm khi đối phương cầm quyền phát, tức khả năng bám trụ trong thế bị động. Chỉ số thứ sáu là tỉ lệ ghi điểm khi đội mình cầm quyền phát, tức khả năng biến lợi thế thành điểm số.

Hai chỉ số cuối tách biệt nhau, và việc tách chúng ra là điều kiện để hiểu một đội. Một đội có thể bám trụ rất tốt ở thế bị động nhờ hàng đỡ ổn định nhưng lại nghèo nàn khả năng biến quyền phát thành điểm, và đội như vậy sẽ thắng những trận đánh đổi dài rồi thua ở những điểm quyết định. Ở Việt Nam, không có bảng nào tách hai chỉ số đó. Người ta chỉ có tỉ số cuối cùng, và tỉ số cuối cùng không phân biệt được hai loại đội hoàn toàn khác nhau.

Cấu trúc vòng xoay: điểm yếu đo được

Bóng chuyền có cấu trúc luân chuyển sáu vị trí, và cấu trúc đó tạo ra một điểm yếu nội tại. Khi chuyền hai ở hàng trước, đội có ba mối đe dọa tấn công. Khi chuyền hai lùi về hàng sau, hàng trước chỉ còn hai tay đập, và đối thủ có thể dồn chắn vào hai mũi đó. Những vòng xoay này, thường được gọi là vòng hai tay đập, là nơi phần lớn các đội yếu đi rõ rệt.

Điểm yếu đó hoàn toàn đo được. Chỉ cần tách tỉ lệ ghi điểm theo từng trong sáu vòng xoay, sau khoảng mười trận sẽ thấy rõ một đội yếu ở vòng nào, yếu bao nhiêu điểm phần trăm, và đối thủ có khai thác được hay không. Ở đây, những vòng xoay yếu thường được giải thích bằng chuyện trùng vị trí, bằng sự non nớt của một cá nhân nào đó, hoặc bằng may mắn. Ba lời giải thích đó đều có thể kiểm chứng được, và đều không được kiểm chứng.

Cầu thủ trẻ chịu thiệt theo cách ngược đời

Người chịu hậu quả nặng nhất từ sự thiếu hụt này là nhóm cầu thủ trẻ có nền tảng kỹ thuật tốt nhưng không ghi điểm. Trong bóng chuyền, tay đỡ bước một giỏi và tay cứu bóng giỏi hầu như không xuất hiện trên bảng thống kê nào ở Việt Nam, bởi vì bảng thống kê chỉ đếm điểm. Hệ quả là một tay đỡ xuất sắc ở một đội tầm trung không có bất kỳ phương tiện nào để chứng minh giá trị của mình trước những người chọn đội tuyển.

Điều này đặc biệt nghiêm trọng với libero, vị trí bị đánh giá thấp nhất trong mọi cuộc thảo luận về nhân sự. Libero không ghi điểm, không chắn, không phát. Công việc của libero là giữ cho hệ thống không sụp, và giá trị của một người giữ hệ thống không sụp chỉ hiện ra khi hệ thống sụp. Không có dữ liệu, libero gần như vô hình, và những libero giỏi nhất thường được nhớ đến bằng một vài pha cứu bóng nằm trong video tổng hợp chứ không bằng một chỉ số nào.

Song song đó, các trung tâm lớn có xu hướng thu gom vận động viên trẻ với số lượng vượt xa nhu cầu sử dụng. Khi việc tuyển chọn dựa trên chiều cao và cảm nhận trực tiếp, số lượng lớn là một cách mua bảo hiểm. Nhưng phần lớn những người được gom về sẽ không bao giờ có cơ hội thi đấu đủ nhiều để được đánh giá tử tế, và một tay đỡ giỏi có kỹ thuật phù hợp với một vai trò cụ thể sẽ bị lãng quên chỉ vì không ai ghi lại được kỹ thuật đó.

Thị trường chuyển nhượng vận hành trên thông tin bất đối xứng

Trong kỳ chuyển nhượng, thiếu hụt dữ liệu chuyển từ một vấn đề kỹ thuật thành một vấn đề kinh tế. Mỗi bản hợp đồng là một phương trình có hai ẩn: giá trị thực và giá trị kỳ vọng. Khi không có dữ liệu, ẩn thứ nhất biến mất và phương trình chỉ còn lại ẩn thứ hai, được giải bằng danh tiếng, bằng quan hệ, bằng việc vận động viên đó từng khoác áo đội tuyển quốc gia ở một thời điểm nào đó trong quá khứ.

Những cái tên như Trần Thị Thanh Thúy, Nguyễn Thị Bích Tuyền, Đoàn Thị Lâm Oanh, Hoàng Thị Kiều Trinh, Bùi Thị Ngà ở phía nữ hay Nguyễn Ngọc Thuân, Từ Thanh Thuận, Quản Trọng Nghĩa ở phía nam có giá trị thị trường vượt trội so với phần còn lại. Điều đó đúng, và không cần dữ liệu để chứng minh. Nhưng câu hỏi thú vị hơn nằm ở tầng dưới: trong số hàng trăm vận động viên không có tên trong đội tuyển, ai đang bị định giá thấp hơn giá trị thực, và thấp hơn bao nhiêu? Không có dữ liệu, câu hỏi đó không có câu trả lời, và câu trả lời không tồn tại nghĩa là thị trường phân bổ nguồn lực theo tín hiệu nhiễu.

Ngoại binh là một trường hợp đặc biệt rõ. Họ thường được đánh giá dựa trên những gì họ đã làm ở những giải đấu có số liệu minh bạch. Nhưng khi họ về Việt Nam, dòng số liệu dừng lại. Từ thời điểm đó, một ngoại binh ghi điểm nhiều sẽ được coi là thành công và một ngoại binh ghi điểm ít sẽ bị coi là thất bại, bất kể chất lượng đường đỡ họ nhận được, bất kể vai trò họ được giao, bất kể số tay chắn họ phải đối mặt.

Truyền thông thiếu số thì phải dùng từ

Khi không có số, bài viết buộc phải dùng từ. Và từ vựng bị thu hẹp một cách đáng lo ngại. Bản lĩnh. Tinh thần. Sa sút. Chững lại. Độ chín. Những từ này không sai, nhưng chúng không thể kiểm chứng, và vì không kiểm chứng được nên không ai tranh luận được với chúng. Một bài phân tích kết thúc bằng "đội này thiếu bản lĩnh ở những điểm quyết định" sẽ không thể sai, và cũng không thể đúng.

Kết quả là một nền truyền thông thể thao mất khả năng tự sửa. Khi một nhận định sai được đưa ra và không bị phản bác bằng bằng chứng, nó không chết đi mà chỉ lặng lẽ tồn tại, rồi quay lại trong bài viết tiếp theo dưới dạng một giả định đã được thừa nhận. Sau vài năm, những giả định đó xếp chồng lên nhau thành một hệ tư duy không ai nhớ nguồn gốc.

Vòng lặp phản hồi bị mất

Vòng lặp phản hồi là thứ bị mất đi cuối cùng và cũng nghiêm trọng nhất. Một hệ thống không đo lường thì không biết mình sai ở đâu. Không biết mình sai ở đâu thì không thể sửa. Và điều đó đúng ở mọi cấp độ: cá nhân, ban huấn luyện, và cả nền bóng chuyền.

Tôi từng đối chiếu trường hợp một đội bóng nam có tỉ lệ chắn ăn điểm vượt xa mức trung bình của chính họ trong một giai đoạn ngắn, và tỉ lệ đó kéo theo một chuỗi kết quả thuận lợi. Đến khi tỉ lệ chắn trở về đúng mức nền, chuỗi kết quả cũng đổ theo. Không ai phát hiện ra vì không ai ghi lại chỉ số chắn theo trận trong suốt giai đoạn đó. Chuỗi thắng được gọi là phong độ, và sự đổ vỡ được gọi là sa sút. Tôi không tin vào may mắn, tôi tin vào tần suất xuất hiện của may mắn.

Kinh nghiệm theo dõi của tôi

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở nhà thi đấu và ghi chép thủ công trong nhiều mùa giải, vấn đề không nằm ở nguồn lực. Tôi đã từng ngồi ghi chép cùng hai người khác, mỗi người phụ trách một nửa sân, dùng một máy tính bảng và một bảng biểu đơn giản. Chúng tôi hoàn thành đủ dữ liệu cho một trận trong khoảng bốn mươi phút sau tiếng còi kết thúc, bao gồm tỉ lệ đỡ bước một phân theo vị trí, phân bố điểm theo vùng và theo vòng xoay, và số pha chắn chạm bóng.

Chi phí cho việc đó là hai người và hai thiết bị. Trong khi đó, lượng video được quay lại ở các giải quốc gia lớn hơn rất nhiều, và phần lớn trong số đó được dùng để dựng highlight cho mạng xã hội. Vật liệu thô đã có. Bước bị thiếu là bước mã hóa: biến hình ảnh thành biến số, biến biến số thành bảng, và lưu bảng đó lại theo cùng một chuẩn qua nhiều mùa giải.

Đối thủ có dữ liệu, chúng ta không

Ở nhiều giải quốc tế, bảng thống kê chi tiết từng trận là tài liệu công khai, có sẵn cho bất kỳ ai muốn tải về. Điều đó có nghĩa là các đội tuyển trong khu vực bước vào một giải đấu với khả năng tra cứu được thói quen tấn công của đối thủ, phân bố điểm theo vòng xoay, và xu hướng lựa chọn đường bóng của từng chuyền hai.

Phía Việt Nam ở thế bất đối xứng. Chúng ta có thể bước vào trận với rất nhiều hiểu biết về đối thủ thu thập bằng mắt, nhưng không có một tập dữ liệu nào về chính mình để đối chiếu. Điều đó khiến việc điều chỉnh trong trận phụ thuộc gần như hoàn toàn vào phản ứng tức thời của ban huấn luyện, thay vì vào một mô hình đã được kiểm tra từ trước.

Một cái bẫy của dữ liệu nửa vời

Ở tầng thứ ba, một vấn đề tinh tế hơn xuất hiện. Khi chỉ một vài chỉ số được công bố, chúng thường tạo ra kết luận sai nghiêm trọng hơn cả việc không có chỉ số nào. Ở các giải bóng chuyền không công bố thống kê đầy đủ, hai chỉ số hay được đưa ra nhất là số điểm và số pha chắn ăn điểm. Cả hai đều chịu ảnh hưởng nặng của đối thủ và của vòng xoay.

Tỉ lệ đỡ bóng vào sân là một ví dụ khác về kiểu chỉ số gây hiểu nhầm. Một đội có thể đưa bóng vào sân tới bảy mươi phần trăm số lần, nhưng nếu phần lớn trong số đó là những đường đỡ an toàn đưa bóng ra ngoài tầm chạy bài của chuyền hai, thì đội đó không kiểm soát gì cả. Tỉ lệ đỡ bóng vào sân đo sự an toàn, không đo sự kiểm soát. Và ở đây, sự an toàn thường được nhầm với sự kiểm soát, trong khi thứ duy nhất đáng đo là tỉ lệ đỡ hoàn hảo mở được toàn bộ menu tấn công.

Một nhận định phản trực giác

Ở đây tôi muốn tách khỏi chính luận điểm của mình một chút.

Cách giải thích phổ biến cho sự thiếu hụt dữ liệu là thiếu công cụ và thiếu tiền. Giả thuyết đó không đứng vững trước thực tế rằng phần lớn các đội bóng đã có đủ camera, đủ nhân sự quay phim và đủ nguồn lực để đăng tải nội dung hằng ngày. Nút thắt nằm ở kỷ luật lặp lại, ở việc mã hóa cùng một tập biến số theo cùng một cách qua nhiều mùa giải, cho dù không ai xem. Đó là một loại kỷ luật không tạo ra khoảnh khắc hào nhoáng, và chính vì thế nó thường bị bỏ qua.

Giả thuyết thay thế thứ hai là dữ liệu có thể gây hại khi thiếu ngữ cảnh. Một vận động viên chơi trong một hệ thống tồi sẽ có chỉ số xấu, và một vận động viên chơi cạnh một chuyền hai xuất sắc sẽ có chỉ số đẹp. Công bố số liệu thô có thể biến những khác biệt về ngữ cảnh thành những kết luận về năng lực cá nhân. Và khi chỉ số trở thành thước đo thành công, vận động viên có động cơ tối ưu cho chỉ số thay vì cho đội: một tay đập có thể chọn đập an toàn để giữ hiệu suất cao thay vì mạo hiểm ở điểm quyết định.

Cuối cùng, tương quan không phải nhân quả. Các nền bóng chuyền có hạ tầng dữ liệu tốt hơn không tự động giành chiến thắng. Nhật Bản công bố thống kê chi tiết trong nhiều thập niên và vẫn trải qua những giai đoạn không đạt được kết quả như kỳ vọng. Dữ liệu là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ. Nhưng một hệ thống không có điều kiện cần thì mọi kết quả tốt của nó đều là tạm thời.

Tín hiệu vòng tiếp theo

Tôi không kỳ vọng một cuộc cách mạng. Tôi chỉ theo dõi một chỉ báo: liệu trong mùa giải tới, một giải quốc gia có công bố đủ tám chỉ số cơ bản theo từng trận, với cùng một định nghĩa, trong suốt cả mùa hay không.

Nếu điều đó xảy ra, tôi dự đoán trong vòng hai đến ba mùa sẽ xuất hiện ba thay đổi đo được. Thứ nhất, việc tuyển ngoại binh chuyển từ chọn theo điểm số sang chọn theo vai trò. Thứ hai, các đội bắt đầu đối xử với vòng xoay hai tay đập như một biến chiến thuật có thể lập trình, chứ không phải như một định mệnh. Thứ ba, các bài báo về bóng chuyền sẽ bắt đầu ít dùng từ "tinh thần" hơn, đơn giản vì có thứ khác để viết.

Nếu điều đó không xảy ra, vòng lặp sẽ giữ nguyên, và mỗi mùa giải sẽ để lại phía sau nó đúng bốn nhóm số như đêm tôi ngồi lại một mình ở hàng ghế thứ bảy.

Dữ liệu không bao giờ dối trá, chỉ có con người tự dối mình.

Sau tất cả, thứ tôi nhớ nhất từ set năm hôm đó không phải nhóm số nào, mà là gương mặt của cô libero trẻ đứng chờ bóng ở góc sân, người gần như chắc chắn sẽ không xuất hiện trong bất kỳ bảng thống kê nào của mùa giải.