Wushu Việt Nam tại Asiad 20: Bốn tấm huy chương đồng, một suất chung kết và bức tường không đổi tên

Ngày 23 tháng 9, ở bán kết hạng 56kg nam, Đinh Văn Tâm đánh ngã Fereddy Sinaga rồi khép người về thế thủ. Trọng tài tách đôi. Nhóm cổ động viên Việt Nam trên khán đài hô vang ba tiếng rồi im — ai cũng hiểu suất vào chung kết ấy nghĩa là tấm huy chương của Tâm đã đổi màu, tối thiểu là bạc.

Tôi ngồi trước màn hình với một tờ giấy trắng. Mười bảy năm theo sàn đấu dạy tôi rằng khoảnh khắc đẹp nhất của một ngày thi đấu thường là khoảnh khắc dễ bị viết sai nhất. Và cái tít mà cả nền thể thao Việt Nam muốn viết lúc ấy — "mưa huy chương" — là một cái tít cần được kiểm tra lại bằng bảng đấu, không phải bằng cảm xúc.

Một môn, hai thế giới

Mọi phân tích về wushu chỉ đúng khi bắt đầu bằng việc tách đôi môn này ra.

Sanda, hay còn gọi là sanshou, là đối kháng toàn diện. Đấm, đá, vật, quật ngã đều được tính điểm; không có địa chiến, không có khóa siết dưới sàn. Một cú vật sạch hoặc một pha đánh ngã được tính điểm nặng hơn hẳn một cú đấm trúng đích thông thường. Đây chính là vết nứt giữa sanda và kickboxing chuyên nghiệp kiểu K-1 hay Glory: ở K-1, vật không được tính điểm; ở sanda, vật là vũ khí chủ lực. Đọc kết quả sanda bằng hệ quy chiếu kickboxing là đọc sai từ gốc, và bản tin kết quả thì luôn đọc sai theo cách đó — chỉ đưa ra kết quả cuối cùng, không đưa ra cách kết quả ấy hình thành. Người ta nhìn thấy một võ sĩ ngã xuống và gọi đó là thắng bằng đấm, trong khi thứ đã hạ gục anh ta là một pha bắt chân mất thăng bằng.

Taolu là thế giới thứ hai. Không có đối thủ. Chỉ có hội đồng giám khảo với hai cột điểm: độ khó và chất lượng thực hiện. Một võ sĩ taolu không thắng ai cả, họ ghi điểm trước một thang chuẩn. Vì thế, mọi so sánh giữa huy chương taolu và huy chương sanda đều vô nghĩa nếu không nói rõ biên độ điểm — thứ mà bản tin kết quả không hề cung cấp. Một tấm huy chương đồng taolu thua kém nửa điểm khác hoàn toàn với một tấm huy chương đồng taolu thua kém ba điểm, nhưng trên bảng tổng sắp cả hai đều là một dòng chữ giống nhau.

Thêm một chi tiết thuộc về luật, và nó quan trọng hơn tất cả những gì được viết trong ngày 23 tháng 9: ở bảng đấu nhánh, cả hai võ sĩ thua bán kết đều nhận huy chương đồng. Đây là quy ước phân phối huy chương của đại hội, không phải thành tích. Bốn võ sĩ Việt Nam vào bán kết, ba người thua, và ngay lập tức ba tấm huy chương xuất hiện trên bảng tổng sắp — không cần thêm một trận đấu nào.

Bảng đấu kể một câu chuyện rõ hơn bảng huy chương

Bốn trận bán kết sanda của Việt Nam trong ngày 23 tháng 9, đọc theo thứ tự đối thủ, vẽ ra một bản đồ không có gì ngẫu nhiên.

Đinh Văn Tâm ở hạng 56kg gặp Fereddy Sinaga của Indonesia và thắng. Nguyễn Thị Thu Thủy ở hạng 60kg nữ gặp Zhang Xiaoyu của Trung Quốc và thua. Hứa Văn Đoàn ở hạng 60kg nam gặp Tang Sishuo của Trung Quốc và thua. Nguyễn Khắc Kiên ở hạng 65kg gặp Shoja Panahigelehkolaei của Iran và thua.

Hai trận thua thuộc về Trung Quốc. Một trận thuộc về Iran. Trận thắng duy nhất thuộc về một đối thủ Đông Nam Á. Cấu trúc ấy không phải chuyện của riêng ngày 23 tháng 9 — nó là cấu trúc thường trực của sanda châu lục trong nhiều thập niên, và nó lặp lại đủ đều để trở thành một quy luật đọc bảng đấu.

Người Trung Quốc không về nước, họ đã ở nhà từ lâu trước khi giải đấu bắt đầu. Sanda là môn do chính họ hệ thống hóa, và họ duy trì chiều sâu đội hình ở gần như toàn bộ các hạng cân. Việc hai võ sĩ Việt Nam gặp hai đối thủ Trung Quốc ở bán kết cùng một ngày là biểu hiện của cấu trúc hạt giống: khi bạn đủ mạnh để vào bán kết, bảng đấu sẽ đặt bạn đối diện với người Trung Quốc, bởi vì người Trung Quốc có mặt ở mọi nhánh. Đó không phải sự xui rủi của lá thăm. Đó là hệ quả của việc một quốc gia cử được võ sĩ đủ trình độ ở mọi hạng cân.

Iran là mảnh ghép thứ hai. Sanda Iran mang gốc vật rất đậm — nền tảng vật tự do và vật cổ điển của họ chuyển hóa trực tiếp thành khả năng quật ngã, bắt chân và chiến thắng ở khoảng cách áp sát. Thua Iran ở hạng 65kg không phải một cú sốc; đó là một trận đấu mà phía Việt Nam bước vào với thế trận bất lợi về mặt phong cách. Bản tin kết quả — vốn chỉ ghi kết quả — không thể nói cho bạn biết Nguyễn Khắc Kiên đã thua bằng cách nào: bị vật, bị bắt chân, hay bị điểm ở những pha ra đòn nhanh. Ba kịch bản ấy dẫn tới ba kết luận huấn luyện hoàn toàn khác nhau, và không có cách nào phân biệt chúng từ một dòng tin.

Trận thắng của Đinh Văn Tâm trước Fereddy Sinaga cũng cần được đọc trong cùng hệ quy chiếu. Indonesia là đối thủ Đông Nam Á quen mặt, và việc hạng 56kg của Việt Nam vượt qua được nhánh đấu khu vực là tín hiệu tích cực nhưng có biên độ hẹp. Nó khẳng định vị thế số một Đông Nam Á ở hạng cân nhẹ. Nó không khẳng định điều gì về khoảng cách với tầng cao nhất châu lục.

Và đó là vấn đề lớn nhất của toàn bộ bài toán này. Bạn có bốn suất bán kết, ba tấm huy chương đồng, một suất chung kết, và không một dòng dữ liệu về tỷ lệ ra đòn trúng đích, số lần vật thành công, hay số lần bị đẩy ra ngoài vùng thi đấu. Không có dữ liệu thì không có chẩn đoán. Chỉ có kết quả. Trong nghề của tôi, đó là kiểu dữ liệu tệ nhất để làm việc: đủ để viết một cái tít, không đủ để viết một kết luận.

Dương Thúy Vi và khoản tiết kiệm cuối cùng

Tấm huy chương thứ tư của ngày 23 tháng 9 đến từ taolu, nội dung kiếm và thương, do Dương Thúy Vi giành được. Cô được mô tả là một võ sĩ kỳ cựu, và trong thế giới taolu, chữ kỳ cựu mang nghĩa kỹ thuật rất cụ thể.

Taolu không thưởng cho sức chịu đòn. Nó thưởng cho khả năng giữ trần độ khó — những cú bật nhảy, những pha tiếp đất, những vòng xoay đòi hỏi đầu gối và cổ chân phải làm việc trong biên độ tối đa. Một võ sĩ taolu bước vào giai đoạn cuối sự nghiệp thường chuyển dịch trọng tâm từ độ khó sang chất lượng thực hiện: ít rủi ro hơn, ổn định hơn, nhưng trần điểm thấp hơn. Tấm huy chương đồng của Dương Thúy Vi vì thế mang giá trị khác hẳn ba tấm huy chương đồng sanda. Nó là bằng chứng của sự bền bỉ, của một người đã học được cách quản lý cơ thể mình qua nhiều chu kỳ đại hội.

Ở một nền thể thao mà kinh phí chạy theo huy chương, một võ sĩ kỳ cựu giữ được suất đội tuyển quốc gia qua nhiều kỳ đại hội là một tài sản hiếm. Nhưng cũng chính vì thế, giá trị của cô bị đo bằng số lần lên bảng, không phải bằng biên độ điểm. Một lần nữa, dữ liệu chấm điểm không có trong bản tin. Chúng ta biết kết quả, chúng ta không biết khoảng cách. Wushu Việt Nam không phải phép màu, nó là bài toán của chiều sâu được giải theo cách chưa ai ngờ — và cách giải ấy vẫn đang thiếu những con số cần thiết để kiểm chứng.

Số phận của người không có huy chương

Có một chủ đề gần như không bao giờ xuất hiện trong các bản tin kết quả: chuyện gì xảy ra với người thua ở vòng trước bán kết.

Wushu tại đại hội châu lục là hệ thống đội tuyển quốc gia. Không có hợp đồng quảng bá, không có tiền thưởng từ ban tổ chức, không có thị trường chuyển nhượng. Thu nhập của võ sĩ đến từ lương nhà nước, hỗ trợ của liên đoàn và thưởng huy chương. Điều đó có nghĩa: huy chương không chỉ là vinh quang, nó là một quyết định ngân sách. Một suất đội tuyển giữ được hay mất đi phụ thuộc vào việc bạn có lên bảng hay không.

Đây là rủi ro lớn nhất mà bốn tấm huy chương đồng ngày 23 tháng 9 che khuất. Bốn người được ăn mừng. Những người dừng bước ở tứ kết — nếu có — thì không. Và trong một chu kỳ bốn năm, khoảng cách giữa người có huy chương và người không có huy chương tại cùng một giải đấu có thể lớn hơn khoảng cách giữa huy chương đồng và huy chương vàng.

Tôi nói điều này không phải để làm nhạt niềm vui của ngày 23 tháng 9. Tôi nói vì bất kỳ nền thể thao nào muốn đi xa cũng phải trả lời được câu hỏi: người về thứ năm được đối xử thế nào.

Tôi có thể sai ở đâu

Tôi đã dành phần lớn sự nghiệp để nói trước. Và bài học lớn nhất của những lần nói trước là: phải tự vạch ra chỗ mình có thể sai trước khi người khác vạch ra.

Thứ nhất, "cơn mưa huy chương" là cách đếm, không phải cách đánh giá. Khi luật trao huy chương đồng cho cả hai võ sĩ thua bán kết, một suất bán kết tự động trở thành một tấm huy chương. Nghĩa là con số bốn huy chương trong một ngày phản ánh số võ sĩ Việt Nam lọt vào bán kết cộng với một tấm taolu, chứ không phản ánh bốn lần vượt qua đối thủ ngang tầm. Nếu bạn muốn đo sức mạnh thật của wushu Việt Nam ở châu lục, hãy đếm số trận thắng trước các đối thủ Trung Quốc và Iran trong mười năm qua. Con số ấy sẽ khiến cơn mưa trông giống một cơn mưa rào buổi chiều.

Thứ hai, việc không có võ sĩ nào được ghi nhận là đánh bại một đối thủ Trung Quốc hay Iran trong ngày này là một tín hiệu cấu trúc, không phải một lời chỉ trích cá nhân. Trần huy chương màu của wushu Việt Nam đang nằm ở mức bạc. Điều đó không tệ. Xét cho cùng, đứng thứ hai ở một châu lục có Trung Quốc và Iran là một vị thế mà phần lớn các nền thể thao khác của Việt Nam không có được. Nhưng gọi nó là mưa thì đang tự nâng trần lên một tầng mà bảng đấu không xác nhận.

Thứ ba — và đây là chỗ tôi nghi ngờ chính mình nhất — có thể tôi đang đánh giá quá thấp giá trị của một suất bán kết. Ở một môn mà mỗi quốc gia chỉ được cử số lượng hạn chế mỗi hạng cân, việc bốn võ sĩ cùng vào bán kết trong một ngày là dấu hiệu của chiều sâu thật, không phải của may mắn. Bốn suất bán kết không thể là ngẫu nhiên. Nếu đó là chiều sâu, thì nó đáng được ghi nhận nhiều hơn cả tấm huy chương, bởi chiều sâu là thứ duy trì được qua các chu kỳ còn huy chương thì chỉ tồn tại trong một buổi chiều.

Cuối cùng, và đây là điều tôi phải nói rõ: phân tích của tôi chỉ dựa trên kết quả. Không có tỷ lệ ra đòn, không có số lần vật thành công, không có biên độ điểm taolu, không có tuổi võ sĩ, không có dữ liệu chấn thương. Tôi đang đọc một bản đồ có bốn điểm và không có đường nối. Người ta gọi tôi là kẻ phản bội, nhưng tôi chỉ đọc trước dòng chảy của lịch sử — và dòng chảy ấy, ở sanda châu lục, vẫn chảy qua Bắc Kinh và Tehran.

Điều đáng chờ ở ngày 24 tháng 9

Suất chung kết hạng 56kg của Đinh Văn Tâm là tín hiệu cạnh tranh thật duy nhất trong ngày 23 tháng 9. Anh đã bảo đảm tối thiểu huy chương bạc, và trận đấu ngày 24 tháng 9 sẽ quyết định màu cuối cùng.

Tôi không biết đối thủ của anh là ai — bản tin kết quả không nêu, và đó là một khoảng trống đáng trách, bởi kết quả trận chung kết sẽ bị quyết định phần lớn bởi phong cách của người đứng đối diện. Nếu lịch sử bảng đấu còn giá trị, khả năng cao anh sẽ gặp một võ sĩ Trung Quốc hoặc một võ sĩ Iran. Nếu điều đó xảy ra, xác suất vàng nghiêng về phía đối diện, và tấm bạc sẽ là kết quả đúng với vị thế thật của wushu Việt Nam ở châu lục: mạnh nhất Đông Nam Á, chưa chạm được tầng cao nhất châu Á.

Nhưng nếu anh thắng — nếu anh phá được bức tường — thì câu chuyện sẽ khác hoàn toàn.

Mỗi hot take là một mũi tên bắn vào đêm trước của ngày mai. Mũi tên của tôi cho ngày 24 tháng 9 là thế này: hãy xem trận chung kết ấy như một phép đo, không phải một nghi lễ. Nếu Đinh Văn Tâm thắng một đối thủ Trung Quốc, đó là dữ liệu mới về một thế hệ mới, và mọi phân tích cũ về trần huy chương của wushu Việt Nam sẽ phải viết lại. Nếu anh thua, đó không phải thất bại của cá nhân anh — đó là tấm bản đồ cũ vẫn còn nguyên giá trị.

Bốn tấm huy chương đồng và một suất chung kết là một ngày thi đấu tốt, và tôi không có ý định phủ nhận điều đó. Nhưng một ngày thi đấu tốt không tự động trở thành một bước ngoặt. Bước ngoặt chỉ đến khi có người đánh ngã được người Trung Quốc. Cho tới lúc ấy, việc của chúng ta là đếm cho đúng.