V.League và cái chết lặng lẽ của cầu thủ chạy cánh truyền thống

Tối thứ Bảy vừa rồi, tôi ngồi trước màn hình xem một trận V.League, và có một khoảnh khắc khiến tôi đặt cốc cà phê xuống. Phút 67, hậu vệ cánh phải của đội chủ nhà nhận bóng sát đường biên, trước mặt là cả mét vuông khoảng trống, một cầu thủ chạy cánh đồng đội đã lao ra ngoài. Không ai theo kèm. Không có pha đi bóng nào được thực hiện. Cầu thủ đó khựng lại, quay người, chuyền bóng về cho trung vệ. Khán đài im lặng. Một tiếng vỗ tay lẻ loi vang lên từ khu B, rồi lịm đi. Một pha bóng như thế, tôi đã thấy hàng trăm lần. Nó không gây ra tiếng la ó, không tạo ra một dòng trạng thái giận dữ, không xuất hiện trong bản tin tối. Nó lặng lẽ đến mức người ta coi đó là bình thường. Và chính cái bình thường đó mới là thứ đáng sợ nhất. Trong mười trận V.League mà tôi theo dõi trực tiếp và qua video trong ba tháng gần đây, số pha qua người thành công của các cầu thủ chạy cánh ở một phần ba cuối sân chỉ đếm được trên đầu ngón tay. Số đường tạt bóng từ biên vào vòng cấm giảm rõ rệt so với cách đây năm năm. Điều đáng chú ý là các đội vẫn xếp đội hình với hai cầu thủ được ghi là tiền vệ cánh, nhưng khi bóng lăn, họ gần như luôn có mặt ở hành lang trong, lưng quay về phía khung thành đối phương, sẵn sàng nhận bóng rồi chuyền ngang hoặc chuyền về. Bóng đá Việt Nam đã học rất nhanh từ châu Âu. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta học được hình dáng mà chưa học được lý do. Khi các huấn luyện viên châu Âu chuyển sang dùng cầu thủ chạy cánh đảo vào trong, họ làm thế vì có những tiền vệ trung tâm đủ khả năng chuyền bóng xuyên tuyến, có hậu vệ cánh dâng cao liên tục, và có một hệ thống pressing đủ mạnh để bù lại khoảng trống nơi hành lang. Bóng đá Việt Nam sao chép phần dễ thấy nhất là vị trí đứng, và bỏ qua phần khó nhất là hệ thống vận hành xung quanh nó. Kết quả là một thế hệ cầu thủ chạy cánh không còn dám đi bóng. Họ học được rằng giữ bóng an toàn là điều được khen, còn mất bóng khi rê là điều bị chê. Trong một nền bóng đá mà sai sót bị trừng phạt nặng hơn sáng tạo được thưởng, bản năng sinh tồn luôn thắng bản năng tấn công. Hãy nhìn vào cách một pha tấn công biên diễn ra ở V.League hiện nay. Hậu vệ cánh nhận bóng, cầu thủ chạy cánh phía trước lùi về nhận bóng ở chân, xoay lưng về khung thành. Hai đường chuyền sau đó là ngang hoặc về. Trong nhiều tình huống, cầu thủ chạy cánh thậm chí không cố gắng tạo khoảng trống mà chỉ đóng vai trò như một mắt xích chuyền bóng. Hiện tượng này tôi gọi là tiền vệ cánh hành chính: họ có mặt, họ làm đúng thủ tục, nhưng họ không tạo ra bất cứ điều gì. So sánh với thế hệ cầu thủ chạy cánh Việt Nam cách đây một thập kỷ. Những cầu thủ như Nguyễn Văn Quyết hay Phan Văn Đức từng khiến các hậu vệ cánh phải e dè bằng khả năng đối mặt một chọi một. Họ rê bóng, họ dứt điểm, họ tạt bóng. Ngày nay, một cầu thủ chạy cánh trẻ muốn thể hiện mình thường chọn cách chuyền bóng an toàn rồi di chuyển vào trong để nhận lại bóng ở vị trí trung tâm, nơi không đòi hỏi khả năng đối mặt một chọi một. Có một lý do kỹ thuật đằng sau điều này. Các cầu thủ Việt Nam nhìn chung mạnh về khả năng xử lý bóng ngắn và phối hợp nhóm, nhưng thể lực cùng tốc độ nước rút ở khoảng cách dài còn hạn chế so với các nền bóng đá hàng đầu. Một pha đi bóng qua người đòi hỏi cả hai yếu tố: kỹ thuật để qua và tốc độ để thoát. Khi tốc độ không đủ, cầu thủ học cách tránh tình huống đó thay vì cố gắng. Đây là hành vi hợp lý ở cấp độ cá nhân, nhưng là thảm họa ở cấp độ tập thể. Điều đáng chú ý là các huấn luyện viên biết rõ chuyện này. Trong nhiều buổi họp báo mà tôi theo dõi, họ nói về kiểm soát bóng, về an toàn, về việc không mắc sai lầm. Ranh giới giữa chiến thuật thận trọng và sự hèn nhát chiến thuật đã bị xóa nhòa. Một huấn luyện viên ở V.League bị sa thải nếu đội thua ba trận liên tiếp, nhưng hiếm khi bị chất vấn vì đội không tạo ra cơ hội. Chúng ta đang thưởng cho sự an toàn và trừng phạt sự táo bạo. Một điểm khác ít được nói đến: các học viện bóng đá trẻ ở Việt Nam đang đào tạo cầu thủ chạy cánh theo cùng một mô hình. Một cầu thủ mười lăm tuổi rê bóng qua ba người rồi mất bóng ở trận đấu tập có thể bị nhắc nhở vì chơi bóng cá nhân. Điều này tạo ra những cầu thủ chạy cánh biết chạy chỗ nhưng không biết qua người, biết chuyền bóng nhưng không biết tạo đột biến. Khi họ lên đội một, họ đã là những sản phẩm được định hình sẵn, và việc đòi hỏi họ thay đổi giống như đòi hỏi một dòng sông đổi hướng sau khi đã đào xong lòng sông. Điều này còn liên quan đến cách các đội bóng V.League xây dựng hàng công. Phần lớn các đội phụ thuộc vào tiền đạo ngoại để ghi bàn, và nhiệm vụ của các cầu thủ chạy cánh nội trở thành phục vụ hệ thống phòng ngự và phân phối bóng. Khi cầu thủ chạy cánh được định nghĩa là người phục vụ chứ không phải người tạo ra, việc họ không dám rê bóng là hệ quả tất yếu. Bạn không thể huấn luyện một cầu thủ trở thành người tạo đột biến nếu công việc của anh ta mỗi tuần là chuyền bóng về cho trung vệ. Nhưng khoan đã. Nếu bạn đang nghĩ rằng tôi đang ca ngợi một quá khứ hoàng kim không tồn tại, thì bạn có lý. Bóng đá Việt Nam của một thập kỷ trước cũng không tràn ngập những cầu thủ chạy cánh thiên tài. Vấn đề của chúng ta chưa bao giờ là quá nhiều cầu thủ chạy cánh truyền thống. Vấn đề là chúng ta đang đào tạo ra một thế hệ cầu thủ chạy cánh không biết làm gì ngoài việc tuân thủ. Tôi có thể sai ở đây. Có thể sự chuyển dịch này là một bước tiến hóa hợp lý, và các đội bóng V.League đang chơi thứ bóng đá phù hợp với nguồn lực của họ. Có thể việc đòi hỏi những cầu thủ chạy cánh rê bóng nhiều là một sự hoài niệm lãng mạn, không phù hợp với yêu cầu hiện đại. Nhưng nếu điều đó đúng, thì tại sao các trận đấu lại nhạt nhòa đến vậy? Tại sao người hâm mộ lại rời khán đài sớm? Tại sao tôi ngồi trước màn hình và không thể nhớ nổi một pha bóng nào đáng nhớ sau chín mươi phút? Tiếng vỗ tay trong sân vận động trống là tiếng vọng của nỗi sợ, không phải của niềm vui. Và ở nhiều khán đài V.League hiện nay, người ta không còn vỗ tay vì phấn khích. Người ta vỗ tay vì thói quen. Một trận bóng không có pha đột biến nào giống như một bữa ăn có đủ món nhưng thiếu hoàn toàn gia vị: bạn rời bàn ăn với cái bụng đầy, nhưng không nhớ mình vừa ăn gì. Bóng đá hiện đại không giết chết sự ngẫu hứng, nó chỉ nhốt sự ngẫu hứng trong một chiếc lồng chiến thuật. Ở châu Âu, chiếc lồng đó được thiết kế để sự ngẫu hứng có đất diễn, với những cầu thủ như Vinícius Júnior hay Bukayo Saka vẫn rê bóng hàng chục lần mỗi trận. Ở Việt Nam, chiếc lồng được thiết kế để không có gì xảy ra cả. Và một trận bóng không có gì xảy ra thì không phải là bóng đá, đó là một buổi tập có khán giả trả tiền. Có một nghịch lý đáng suy nghĩ. Các đội bóng V.League nói rằng họ muốn chơi thứ bóng đá kiểm soát để cạnh tranh ở đấu trường châu lục, nơi các đối thủ Đông Nam Á và châu Á chơi pressing mạnh. Nhưng khi đối mặt với pressing, thứ họ cần lại chính là những cầu thủ chạy cánh biết thoát pressing bằng khả năng rê bóng và giữ bóng dưới áp lực. Bạn không thể thoát pressing bằng cách chuyền bóng về phía khung thành nhà. Sự an toàn trong nước đang trở thành điểm yếu chí tử ở cấp độ châu lục. Tôi từng ngồi ở Marseille, nghe những người đồng nghiệp Pháp tranh luận về cách các đội bóng của họ đang mất dần những cầu thủ chạy cánh thuần túy. Nhưng họ tranh luận về một sự đánh đổi có ý thức: đổi sự ngẫu hứng lấy tính kiểm soát, nhưng với những công cụ để cả hai cùng tồn tại. Còn ở Việt Nam, chúng ta không đánh đổi. Chúng ta chỉ đơn giản bỏ đi một thứ mà không ai nhận ra là đang mất. Nếu bạn muốn kiểm chứng nhận định này, hãy thử một việc trong trận V.League tiếp theo bạn xem. Hãy đếm số lần một cầu thủ chạy cánh nhận bóng ở hành lang ngoài, đối mặt với hậu vệ, và cố gắng đi qua người. Tôi đoán bạn sẽ không cần đến ngón thứ hai của bàn tay để đếm hết. Và nếu tôi sai, nếu bạn đếm được nhiều hơn thế, thì đó sẽ là tin tốt nhất mà bóng đá Việt Nam nhận được trong nhiều năm. Bởi vì chức vô địch không bao giờ đến từ lịch thi đấu dễ dàng hay từ những đường chuyền về an toàn, nhưng người ta vẫn luôn cần một cái cớ để biện minh cho sự nhạt nhòa của mình.